MERT PALAVAROĞLU: HER YILIN BİR KELİMESİ VAR.
Artık yılı yarıladık. Her yıl Oxford Sözlüğü bir "yılın kelimesi" seçiyor ve son beş yıla bakmak, dünyanın neyle uğraştığını gösteren küçük bir zaman tüneli gibi. 2021'de, pandemi sürerken seçilen kelime "vax" oldu — aşı. 2022'de, dünya normale dönmeye çalışırken gerçeklikten bilinçli kaçışı anlatan "goblin mode" geldi. 2023'te, gençlerin çekim gücünü ve özgüvenini tanımlayan "rizz" kazandı. 2024'te ise "brain rot" seçildi — kelimenin tam anlamıyla "beyin çürümesi", düşük kaliteli içerik tüketiminin yarattığı zihinsel yorgunluğu anlatıyordu. Otuz yedi bini geçen kişinin oy verdiği bu seçim, sıradan bir sözlük güncellemesi değildi; bir nesle ait dijital yorgunluğun ilanıydı. Ve 2025'te, çevrimiçi içeriklerin bizi kasıtlı olarak kızdırmak üzere tasarlandığı bir döneme işaret eden "rage bait" kazandı — kullanımı bir yılda üç katına çıkmış.
İşin ilginç tarafı, dilbilimcilerin bu konuda söyledikleri. Bazı araştırmacılar, sosyal medya algoritmalarının dili değiştirme hızını kökten dönüştürdüğünü söylüyor. Eskiden bir kelime nesilden nesile, sokakta, evde, kahvede yayılırdı. Şimdi bir kelime bir gecede milyonlarca kişiye ulaşıyor, çünkü algoritma o kelimeyi ödüllendiriyor. Dil artık toplumun değil, trendin sesiyle konuşuyor.
Türkçe de bundan azade değil. Kırklareli'nde lise öğrencileri üzerine yapılan bir alan araştırması var; gençlerin sosyal medyada en çok kullandığı yeni kelimeler tek tek not edilmiş, bir ölçeğe dökülmüş. Sonuç şu: gençler yeni kelime türetmek yerine, doğrudan İngilizceden ödünç almayı tercih ediyor. Türkçe köklerden üretilen yeni kelimeler, yabancı kökenli olanların çok gerisinde kalıyor. Başka bir akademik çalışma, X, Y ve Z kuşaklarını karşılaştırmış; Y ve Z kuşaklarının kelime tercihlerinin, X kuşağından kökten farklılaştığını, yabancı kökenli kelime kullanımının yaşla ters orantılı arttığını ortaya koymuş.
Şimdi soru şu: bu bir bozulma mı, yoksa dilin doğal evrimi mi?
Bence ikisi de değil, ya da ikisi birden. Dil hep değişti. Ama bu kadar hızlı değişmedi. Bir kelimenin "trend" olup bir haftada ölmesi, eskiden bir kelimenin nesiller boyu yaşamasıyla aynı kategoride değerlendirilemez. Belki de asıl mesele kelimelerin kendisi değil, kalıcılık fikrinin kendisi. Bir şeyin değerli olması için kalıcı olması gerekmiyor artık — ne bir kelime için, ne bir trend için.
Türkçe konuşmaya devam edeceğiz, hangi kelimelerle olduğu zamanla netleşecek.
Bu yılın kelimesi "hız" olabilir mi ?
